بر کدام پله مشارکت ایستاده‌ایم؟
انسان‌ها اجتماعی زندگی می‌کنند و این زندگی اجتماعی همواره نیازمند فعالیت‌های گروهی و مشترک انسان‌هاست. بدون این مشارکت فعال و آگاهانه شهروندان یک اجتماع، امور آن به خوبی به پیش نمی‌رود.
پرسش‌های بسیاری در باره مشارکت وجود دارد: اصولاً مشارکت چیست ؟ چه مراحلی دارد؟ چه روش‌هایی برای مشارکت وجود دارد؟ چگونه می‌توان روحیه‌ای مشارکت‌جو داشت؟ و هر یک از ما در کدام پله مشارکت ایستادهایم؟
مشارکت واژه‌ای عربی و بر وزن مفاعله به معنای شرکت دوجانبه و متقابل افراد برای انجام امری می‌باشد. در زبان انگلیسی معادل این لغت Participation است که فرهنگ انگلیسی آکسفورد آن راا، کنش یا واقعیت شرکت داشتن و سهم داشتن معنی کرده است. یکی از دانشمندان علوم اجتماعی، مشارکت را سهمی در چیزی یافتن و از آن سود بردن یا در گروهی شرکت جستن و با آن همکاری داشتن تعریف کرده است.
مشارکت یک حق است. یعنی هر یک از شهروندان یک جامعه حق مشارکت در مدیریت آن را دارند.این حق، دادنی نیست که به شکل یک هدیه یا لطف به شهروندان اعطا شود، بلکه ذاتی است. هر کسی که در یک اجتماع زندگی می‌کند، حق دارد در تعیین سرنوشت خود دخالت داشته باشد و مسئولین یک جامعه در برابر حق شهروندان بر مشارکت، این تکلیف را دارند تا مشارکت شهروندان را تسهیل کنند.
مشارکت یک فرایند است. یعنی یک شبه اتفاق نمی‌افتد. گاهی بر اثر تبلیغات رسانه‌های اجتماعی نظیر فیس‌بوک شاهد مشارکت لحظه‌ای هستیم که تداوم و به نتیجه رسیدن آن نیازمند برنامه‌ریزی و نگاه فرایندی به آن است. فرایند بکارگیری توانمندی‌های فردی یا گروهی اعضای یک گروه برای دستیابی به یک هدف مشترک. در این فرآیند، رفتار آگاهانه، خواست جمعی، پذیرش جمعی، انتخاب و وجود نیازهای مشترک اهمیت دارند. آنچه در یک فرآیند مشارکت موفق مهم است، قبل از هر چیزی، احساس نیاز برای حل یک مشکل، شناخت آن مشکل و انگیزه برای همکاری گروهی است، البته با توجه به میزان دانش و توانمندی افراد و شناخت آنان از توانایی‌ها و امکانات موجود و حداکثر استفاده از آنهاست.
اما برای طی این فرآیند، باید از پلکان مشارکت بالا رفت.

در این پلکان که اولین بار توسط یک جامعه‌شناس اروپایی تحت عنوان نردبان مشارکت معرفی شد، هم مشارکت به عنوان یک مسیر و راه مطرح شده و هم می‌توان درک کرد که مشارکت مرحله به مرحله پدید می‌آید. البته این جامعه‌شناس مشارکت را از بالا به پایین دیده‌بود، درحالی‌که مشارکت، اتفاقی از پایین به بالاست.
 نمی‌توان از مردم انتظار داشت که بدون هیچ اطلاعی، مشارکت گسترده‌ای در یک موضوع داشته باشند بلکه اول باید راجع به آن بدانند. پس پله اول، دانستن است. پله دوم حضور است. ممکن است به صورت حضور در جلسات باشد. پله بعدی نظر دادن است. یعنی فرد یا افراد مشارکت‌کننده شروع به نظر دادن می‌کنند. مرحله بعدی عضویت است. یعنی فرد احساس می‌کند که رابطه‌ای بین او و محله‌اش (اگر در کار محله مشارکت می‌کند) یا اجتماعش (اگر مشارکت برای بهبود وضعیت اجتماع است) وجود دارد. در پله بعدی، مشارکت به صورت شرکت جستن در تصمیم‌گیری یا طراحی یک برنامه یا حتی اجرای آن شکل می‌گیرد. پله آخر .......

در یکی از محله‌های منطقه 22 شهر تهران، گروهی از مردم دور هم جمع شدند و تصمیم گرفتند که هر کدام هر روز دست کم هفت کار نیک برای هم محله‌ای‌های خود انجام دهند. این گروه در ابتدا هفت نفت بودند و در باورهای خود نیز عدد هفت را مقدس می‌دانستند. نام این گروه، انجمن خیرین گمنام است و در حال حاضر بیش از 70 نفر عضو این گروه شده‌اند.

از دیگر باورهای این گروه این است که هر روز صبح که بیدار می‌شوند و روز را آغاز می‌کنند تلاش کنند تا برای همسایه‌ها و محله خود نقشی مثبت ایفا کنند. این هفت کار نیک می‌تواند برداشتن زباله‌ای از روی زمین و انداختن در سطل آشغال باشد یا کمک به عابری که با یک چرخ دستی سنگین پر از میوه و تره‌بار در حال سوار شدن به اتوبوس است، یا خسته نباشید گفتن به یک راننده خسته و تعارف کردن یک سیب به هنگام پیاده شدن و آرام بستن درب مینی‌بوس! و در یک کلام مهر بی اگر!

وقتی پای صحبت اعضای این گروه می‌نشینی...

موسسه تسهیلگران حرفه ای پیشرو برگزار می کند:

• - کارگاه آموزش تسهیلگری در برنامه ریزی
• - روزهای پنج شنبه و جمعه - نوزدهم و بیستم آبان 1390

موضوعات کارگاه عبارتند از :

• - مرور مهارت های تسهیلگری
• - برنامه ریزی و بدیهه سرایی
• - مهارت های سیتار در برنامه ریزی
• - برنامه ریزی استراتژیک
• - برنامه ریزی خطی منطقی و برخی اصطلاحات مربوطه
• - چارچوب منطقی و درخت مشکل
• - و ...

برای ثبت نام در کارگاه با موسسه (خانم کریمی) تماس حاصل فرمایید (88545492) یا (09122240210)

ایرانیان از دیرباز با مفهوم گفتگو آشنا هستند. گفتگو تاریخچه دیرینه‌ای در فرهنگ، آداب و رسوم و باورهای این مردم داشته است. اقوام سومر نخستین قومی بودند که در مشرق زمین، مجمع همشهریان را به وجود آورده‌بودند و شهرها را با مشورت اداره می‌کردند (آدمیت، 1380). در خصوص فرهنگ گفتگو در ایران نیازی به گشت‌و‌گذار و کنکاش جدی در تاریخ و فرهنگ در دوردست‌های این سرزمین نیست. ذکر همین نکته کافی است که "پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک" به عنوان سه اصل اساسی تعالیم زرتشت بوده‌است که اساس ارتباط انسان‌ها با دیگران و محیط پیرامون خود را تشکیل می‌داده‌است. مطابق این سه اصل اخلاقی، گام نخست اندیشه نیک یا پندار نیک است که به درون انسان نظر دارد و بر این امر تأکید می‌کند که حسن ارتباطات ابتدا از درون هر فرد آغاز می‌شود و به نگاه و اندیشه وی به خود و سایر انسان‌ها مربوط می‌شود. گام بعدی که برگرفته از گام نخست است، گفتار نیک است. گفتار، مظهر ارتباط انسان با دیگران است. آغاز گفت‌وگو یا بهتر است بگوییم گفت‌و‌شنود که به زعم ایرانیان باستان، از اندیشه نیک برمی‌خیزد و به کردار نیک منجر می‌شود. بهشت نیز برای ایرانیان باستان همین ترتیب را داشت و بالاترین مرتبه بهشت از آن کسانی بود که هر سه اصل را با هم داشتند و به کردار نیک می‌رسیدند.

در اسلام نیز بر مشورت کردن تأکید شده‌است. مشورت از کلمه شور می‌آید. طبق لغت‌نامه دهخدا "شور" در لغت به معنای "بیرون آوردن عسل و چیدن آن از لانه زنبور عسل" است. گویی مشورت‌کردن و استفاده از اندیشه دیگران، به معنای جمع کردن شهد ناب از لانه زنبور عسل و برگزیدن بهترین ایده‌ها و اندیشه‌هاست.

کلمه "گفتگو" را به این صورت نیز می‌نویسند: "گفت و گو". اما به نظر می‌آید که در این حالت نیز باز تأکید بر گفتن است تا شنیدن. آنچه در اینجا ما بیشتر به دنبال آن هستیم، گفتن و شنیدن یا به عبارتی "گفت‌و‌شنود" است. در واقع انسان‌ها هم می‌گویند و هم می‌شنوند و این باعث تقویت باهمستانی است که در آن افراد در کنار هم بهتر بتوانند زندگی کنند.

شنیدن یا گوش دادن یا آنچه که امروزه به آن گوش‌دادن فعال می‌گویند، دقیق گوش دادن برای درک منطق طرف مقابل است. گفت‌و‌شنود بخش مهمی از یک زندگی اجتماعی است. در واقع آغاز حل مسئله و بویژه حل مسئله گروهی است. فرض کنید که در یک مجتمع، مردم با یک مشکل مشترک نظیر زباله مواجه هستند. این مشکل برخی از ساکنین مجتمع را بیشتر از دیگران می‌آزارد و بعضی از افراد گویی اصلا متوجه این مشکل نیستند. تا زمانی که افراد گرد هم ننشینند و در خصوص این مسئله مشترک با هم به گفت‌و‌شنود نپردازند، مسئله درک و حل نخواهد شد. در واقع برگزاری جلسات گفت‌و‌شنود در مجتمع‌های مسکونی با حضور ساکنان یکی از روش‌های مناسب مدیریت یک مجتمع است. در این صورت ساکنان می‌توانند با بیان مشکلات مشترک و کنکاش گروهی برای یافتن راه‌حل‌های مناسب، به هم نزدیک‌تر شوند و با مشارکت هم به مدیریت مجموعه‌ای که در آن زندگی می‌کنند، کمک کنند.

البته تسهیلگران یعنی کسانی که فرایند گفت‌و‌شنود را در یک جمع تسهیل می‌کنند، از حد گفت‌و‌شنود فراتر می‌روند و آن را تبدیل به گفت‌و‌شنود و با هم دیدن می‌کنند....

برای اینکه انسان ها بتوانند در یک اجتماع در کنار هم زندگی کنند، همواره لازم است مقرراتی وجود داشته باشد تا با رعایت آنها روابطی مبتنی بر احترام به تک تک انسان ها بین آنها حاکم باشد. در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران هم بخشی تحت عنوان حقوق ملت در نظر گرفته شده است که طبق آن شهروندان از حقوق مختلفی برخوردارند. حق برابری همه مردم در برابر قانون (اصل بیستم)، حق برخورداری همه مردم از حقوق مساوی، بدون در نظر گرفتن رنگ، نژاد، زبان و مانند اینها (اصل نوزدهم)، حق برخورداری مردم از امنیت و مصونیت از جهت حیثیت، جان، مال، حقوق، مسکن و شغل (اصل بیست و دوم)، حق آزادی بیان، قلم و مطبوعات در حدود مقرر در اسلام (اصل بیست و چهارم)،  حق برخورداری از امنیت و مصونیت قضایی، برائت، منع شکنجه، منع هتک حیثیت و تعرض (اصول سی و هفت، سی و هشت و سی و نه) و نظایر آن، از جمله حقوقی هستند که در فصل سوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران برای ملت در نظر گرفته شده است.

شاید در اینجا لازم باشد که نیم نگاهی به تعریف "انسان" داشته باشیم تا برای ما روشن تر شود که چرا و چگونه این احترام لازم است اعمال شود.  وقتی که از مردم می پرسیم که از نظر شما، "انسان" کیست، پاسخ های مختلفی را ارائه می دهند، برخی می گویند: موجود خلاق. برخی  دیگر مطابق با تعریف فلاسفه می گویند: حیوان ناطق، یعنی منظورشان این است که انسان می تواند فکر کند. برخی می گویند اشرف مخلوقات. برخی دیگر نیز انسان را موجودی فراموشکار می دانند. برخی نیز می گویند: موجود ابزارساز، یعنی انسان موجودی است که می تواند ابزارهای لازم برای انجام کارهای خود را بسازد. برخی اشاره می کنند که انسان موجودی است اجتماعی. اما واقعاً اگر بخواهیم تعریفی از انسان ارائه کنیم که جامع باشد، چگونه باید این تعریف را ارائه کنیم...

هر روز وقتی که چشمان خود را به دنیا می گشاییم، خود را در میان انبوه انسان هایی می یابیم که با هر یک از آنها به گونه ای در ارتباط هستیم. اعضای خانواده، همسایه ها، هم کلاسی ها، همکاران شرکت، دوستانمان در شبکه های مجازی نظیر فیس بوک و بسیاری از افراد دیگر، همه و همه، در پیرامون ما زندگی می کنند. همه آنها مثل ما هستند و در عین حال همه آنها بی نظیر هستند چون متفاوت هستند و تفاوت هایی دارند که گاه از نظر ما دلچسب نیستند اما به هر حال یکی از زیبایی های دنیای امروز همین تفاوت هاست. برای نمونه، فردی زرنگ و چابک است و خیلی سریع عمل می کند و دیگری ممکن است مانند او زرنگ و چابک نباشد. در اینجا باید این پرسش را پرسید که اگر همه مثل من زرنگ و چابک بودند و سریع عمل می کردند آنگاه چه اتفاقی می افتاد؟

بیایید باز هم به تفاوت ها بنگرییم. مردم از اقوام مختلف هستند؛ ملیت های متفاوت، با فرهنگ ها و زبان های مختلف؛ هر یک تجربه ها و توانایی های گوناگونی دارند. این تنوع گسترده، واقعیت اجتماع انسانی است. تنوعی که باید از آن استقبال کرد و آن را برسمیت شناخت. اگر قرار باشد که این تنوع ریشه اختلاف و دشمنی یا به تمسخر گرفتن باشد، آنگاه آنچه که در اجتماع بتدریج شکل خواهد گرفت، یک روحیه آزار، جنگ طلبی و تفرقه است. در حالی که تنوع از ویژگی هایی است که می تواند کمک بسیار زیادی به رشد یک اجتماع کند، البته به شرط اینکه این تفاوت ها پذیرفته شود و به رسمیت شناخته شود.

در گروه های انسانی، تنوع منجر به توانایی بیشتر گروه می شود. وقتی صحبت یک گروه یا حتی یک تیم پویا می شود، منظور آن است که اعضای تیم می پذیرند که هر کس توانایی های متفاوتی دارد و اگر به خوبی بتوانند بر اساس این توانایی های متفاوت برنامه ریزی کنند، آنگاه نتایج بهتری را به دست آورند. رمز این کار این است که این تفاوت در توانایی ها برسمیت شناخته شود و همه با یک روحیه مدارا بتوانند در کنار هم برای رسیدن به اهداف تیم تلاش کنند. در چنین تیمی، مهارت های بیشتری در اختیار گروه است (البته در صورتی که درست مدیریت شود)، فضای تیم بر اساس احترام متقابل شکل گرفته است و در این صورت میزان تنش میان اعضا به حداقل ممکن می رسد، و در عین حال، خلاقیت، انعطاف پذیری، و ابتکار در تیم تشویق می گردد.

اما تنوع در اجتماع با تنوع در یک تیم کوچک و حرفه ای متفاوت است. وقتی سخن از جامعه مدنی می رود، منظور جامعه ای است که در آن شهروندان در صلح و آرامش در کنار هم زندگی می کنند،...

نوشته شده به قلم: سعید نوری نشاط و پروین پاکزادمنش