باهمستان

بر کدام پله مشارکت ایستاده‌ایم؟

پروین پاکزادمنش- سعید نوری نشاط — Tue, 17 Apr 2012 23:36:03 GMT

بر کدام پله مشارکت ایستاده‌ایم؟
انسان‌ها اجتماعی زندگی می‌کنند و این زندگی اجتماعی همواره نیازمند فعالیت‌های گروهی و مشترک انسان‌هاست. بدون این مشارکت فعال و آگاهانه شهروندان یک اجتماع، امور آن به خوبی به پیش نمی‌رود.
پرسش‌های بسیاری در باره مشارکت وجود دارد: اصولاً مشارکت چیست ؟ چه مراحلی دارد؟ چه روش‌هایی برای مشارکت وجود دارد؟ چگونه می‌توان روحیه‌ای مشارکت‌جو داشت؟ و هر یک از ما در کدام پله مشارکت ایستادهایم؟
مشارکت واژه‌ای عربی و بر وزن مفاعله به معنای شرکت دوجانبه و متقابل افراد برای انجام امری می‌باشد. در زبان انگلیسی معادل این لغت Participation است که فرهنگ انگلیسی آکسفورد آن راا، کنش یا واقعیت شرکت داشتن و سهم داشتن معنی کرده است. یکی از دانشمندان علوم اجتماعی، مشارکت را سهمی در چیزی یافتن و از آن سود بردن یا در گروهی شرکت جستن و با آن همکاری داشتن تعریف کرده است.
مشارکت یک حق است. یعنی هر یک از شهروندان یک جامعه حق مشارکت در مدیریت آن را دارند.این حق، دادنی نیست که به شکل یک هدیه یا لطف به شهروندان اعطا شود، بلکه ذاتی است. هر کسی که در یک اجتماع زندگی می‌کند، حق دارد در تعیین سرنوشت خود دخالت داشته باشد و مسئولین یک جامعه در برابر حق شهروندان بر مشارکت، این تکلیف را دارند تا مشارکت شهروندان را تسهیل کنند.
مشارکت یک فرایند است. یعنی یک شبه اتفاق نمی‌افتد. گاهی بر اثر تبلیغات رسانه‌های اجتماعی نظیر فیس‌بوک شاهد مشارکت لحظه‌ای هستیم که تداوم و به نتیجه رسیدن آن نیازمند برنامه‌ریزی و نگاه فرایندی به آن است. فرایند بکارگیری توانمندی‌های فردی یا گروهی اعضای یک گروه برای دستیابی به یک هدف مشترک. در این فرآیند، رفتار آگاهانه، خواست جمعی، پذیرش جمعی، انتخاب و وجود نیازهای مشترک اهمیت دارند. آنچه در یک فرآیند مشارکت موفق مهم است، قبل از هر چیزی، احساس نیاز برای حل یک مشکل، شناخت آن مشکل و انگیزه برای همکاری گروهی است، البته با توجه به میزان دانش و توانمندی افراد و شناخت آنان از توانایی‌ها و امکانات موجود و حداکثر استفاده از آنهاست.
اما برای طی این فرآیند، باید از پلکان مشارکت بالا رفت.

در این پلکان که اولین بار توسط یک جامعه‌شناس اروپایی تحت عنوان نردبان مشارکت معرفی شد، هم مشارکت به عنوان یک مسیر و راه مطرح شده و هم می‌توان درک کرد که مشارکت مرحله به مرحله پدید می‌آید. البته این جامعه‌شناس مشارکت را از بالا به پایین دیده‌بود، درحالی‌که مشارکت، اتفاقی از پایین به بالاست.
نمی‌توان از مردم انتظار داشت که بدون هیچ اطلاعی، مشارکت گسترده‌ای در یک موضوع داشته باشند بلکه اول باید راجع به آن بدانند. پس پله اول، دانستن است. پله دوم حضور است. ممکن است به صورت حضور در جلسات باشد. پله بعدی نظر دادن است. یعنی فرد یا افراد مشارکت‌کننده شروع به نظر دادن می‌کنند. مرحله بعدی عضویت است. یعنی فرد احساس می‌کند که رابطه‌ای بین او و محله‌اش (اگر در کار محله مشارکت می‌کند) یا اجتماعش (اگر مشارکت برای بهبود وضعیت اجتماع است) وجود دارد. در پله بعدی، مشارکت به صورت شرکت جستن در تصمیم‌گیری یا طراحی یک برنامه یا حتی اجرای آن شکل می‌گیرد. پله آخر .......

درگیر شدن در کار است که البته این پله خود آغازی بی‌انتها است. مشارکت کننده دیگر از وقت و کار و زندگی خود برای آن هدف گروهی می گذارد.

امروزه به مشارکت به عنوان مؤلفه اساسی و تفکیک‌ناپذیر توسعه نگریسته می شود. در دهه‌های اخیر، توجه به پدیده‌ی مشارکت و تأکید بر نقش آن به عنوان یکی از مهمترین عوامل توسعه، تا حد بسیاری ناشی از تجربه شکست برنامه‌های توسعه در دهه‌های 1950 و 1960 می‌باشد. در بررسی این برنامه‌ها، عدم بهره‌گیری از مشارکت مردم به عنوان عامل اصلی شکست برنامه‌های توسعه ارزیابی شده است زیرا آنچه که از جریان برنامه‌ریزی توسعه در دهه‌های گذشته بر می‌آید، بیانگر این امر است که این برنامه‌ها عمدتاً مبتنی بر طراحی متمرکز و از بالا به پایین بوده اند.

در کدام پله مشارکت ایستاده‌ایم؟
گاهی خوب است که از خودمان بپرسیم در کدام پله مشارکت ایستاده‌ایم؟ آیا فقط می‌دانیم و کاری نمی‌کنیم. آیا می‌دانیم و حضور هم یافته‌ایم ولی نظر نمی‌دهیم. یا فقط نظر می‌دهیم و همین بس؛ دیگر در تصمیمات نیستیم. نسبت به هر کار گروهی که انجام می‌دهیم، خوب است یک بار مرور کنیم که در کدام پله مشارکت هستیم؟

چه روش‌هایی برای مشارکت وجود دارد؟
مشارکت می‌تواند شکل های مختلفی به خود گیرد. گاهی به صورت انتخابات است، یعنی افراد مشارکت می‌کنند تا کسی را از طرف خود نماینده کنند تا به جای آنها بتواند در تصمیم‌گیری‌ها مشارکت کند. گاهی مشارکت خودجوش است، یعنی افراد بدون آنکه آموزش دیده باشند یا قرار باشد که از بالا و توسط دیگران تحریک شوند، خود اقدام به کاری می‌کنند. برخی از فعالیت‌های داوطلبان غیردولتی خودجوش است. در برخی موارد، مشارکت افراد به صورت تعاملی است یعنی در جریان یک گفت و شنود فعال، مشارکت شکل می‌گیرد. در این نوع مشارکت، که یک رابطه برنده-برنده ایجاد می‌شود، هر دو طرف نسبت به موضوع مشارکت دارند. گاهی مشارکت وظیفه‌ای است، یعنی کسی به حکم وظیفه‌ای که دارد در یک امر مشارکت می‌کند. گاهی نیز مشارکت به صورت خریداری‌شده رخ می‌دهد. یعنی شخص یا گروهی، مشارکت فرد یا گروهی را می‌خرد. در اینجا نمی‌خواهیم بگوییم که کدام نوع مشارکت خوب است یا کدام یک لطمه وارد می‌کند. بدون اینکه بخواهیم ارزش‌گذاری کنیم، باید بدانیم که ممکن است یک اجتماع از انواع مشارکت برای توسعه بهتر امور خود استفاده کند.

چگونه می‌توان روحیه‌ای مشارکت‌جو داشت ؟
-   بپذیریم که همه چیز را همگان دانند و همگان از مادر زاده نشده‌اند. گوش شنوا داشته باشیم و بدانیم که همه علم در اختیار من نیست.
-   به این باور برسیم که تنوع بیشتر یعنی دسترسی بیشتر به منابع و دانسته‌ها. مشارکت دیگران ممکن است باعث شود که کار بهتری صورت گیرد.
-   بدانیم که وقتی تعداد بیشتری در انجام یک کار مشارکت می‌کنند، اشتباه کمتر صورت می‌‌گیرد چون چشم‌ها و گوش‌های بیشتری هست که خطاها را ببیند و دست‌های بیشتری هست که کار را انجام دهد.
-   بپذیریم که وقتی تعداد بیشتری برای انجام یک کار مشارکت می‌کنند، در پایان همه بیشتر لذت می‌برند.
-   قبول کنیم که با مشارکت در انجام امری، رشد می‌کنیم و بزرگتر می‌شویم. زیرا مشارکت یک فرایند یادگیری پویاست.
-   بپذیریم که مشارکت یعنی ساختن. بهبود و حرکت رو به جلو، هم برای فرد مشارکت‌کننده و هم برای کاری که قرار است انجام شود.
-   باور کنیم که مشارکت یعنی دستیابی پایدار و ماندگار به هدفی مشترک و دوست‌داشتنی برای همه.

اینک شما بگویید چه نکته دیگری دارید که به این فهرست اضافه کنید؟

درس هایی از جنگل نشینان

پروین پاکزادمنش- سعید نوری نشاط — Sat, 07 Apr 2012 03:40:14 GMT

وقتی زمان مراسم سالانه ادای احترام به درگذشتگان و نیاکان در میان بومیان مالزی فرا می رسد، مردان خانواده سازه ای شبیه به یک اتاقک با چوب های جنگلی درست می کنند و با برگ و گل های رنگارنگ می آرایند و بر روی آن انواع خوراکی ها، نوشیدنی ها و میوه ها را که با سلیقه و حوصله کدبانوی خانه تهیه شده است، با آداب خاصی و در حالی که زیر لب در حال نیایش هستند، می چینند و بعد مشغول نیایش و دعا برای درگذشتگان خود می شوند.

نفس مراسم به خودی خود مهم است اما آنچه آن را جذاب می کند باورهای همراه آن است. باورهایی نظیر این که همه وسایل این مراسم باید با استفاده از موادی باشد که از طبیعت است و هیچ ماده صنعتی نباید در آن استفاده شود. به عنوان مثال بومیان معتقدند نباید برای محکم کردن ستون های این اتاقک از میخ استفاده کرد و فقط باید با الیاف درختان آنها را کنار هم محکم کردند. آنها معتقدند که این رسم باید در سکوت، آرامش، صبر و حوصله انجام شود تا نیاکان آنها ببینند که برای آنها وقت صرف شده است و روح آنها خوشحال شود تا در سال پیش رو به خوشبختی و شادکامی آنها کمک کنند.

باور دیگر بومیان این است که در این هنگام از سال که زمان نیایش و طلب آمرزش از نیاکان و اجداد آنهاست، هر نوع شکار یا کار برای مردان ناپسند است و مردان باید در خانه بمانند و به همسرانشان کمک کنند. زنان از صبح زود روز عید که مراسم اصلی دعا و نیایش دستجمعی آغاز می شود از خواب بیدار می شوند و آشپزی می کنند. مردان خانه نیز در تهیه مواد اولیه و انجام کارهای سخت به زنان کمک کنند. سکوت و آرامش لازمه آماده سازی مراسم است و تنها موسیقی جنگل و صدای حیوانات و پرندگان است که باید همراه این مراسم باشد.

از دیگر سنت های بومیان مالزی این است که

در روز عید همه لباس های نو به تن می کنند، زنان، موها و صورت خود را می آرایند و همه زیر سازه بزرگ نیایش روستا که از آنِ همه مردم است و همه با کمک هم درستش کرده اند، جمع می شوند. بزرگان روستا در این آلاچیق تزئین شده با انواع گل ها و گیاهان، مجسمه های چوبی، و اشکال مختلف حیوانات که با برگ های پاندان بافته شده است، نشسته اند. محلولی از آرد برنج، گیاه خوش عطر لیمو و سایر مواد معطر جنگلی آماده شده است و هر کس با احترام زیادی روبروی بزرگان روستا می نشیند. بزرگِ آیینی روستا با خوشرویی و لبخند دست های خود را در این محلول می زند و آن را به صورت و پیشانی فرد روبرو می کشد. در این حال عده ای از زنان و مردان روستا نیز در گوشه ای دیگر همراه با سازهای سنتی سرودهایی را می خوانند که بسیار آرامش بخش است. این مراسم با رقص گروهی مردم پایان می یابد و بعد همه شروع به خوردن خوراکی ها می کنند و از غذاهای خود به دیگران هم می دهند.

گرچه امروزه روند مدرنیزه شدن به بومیان مالزی هم سرایت کرده است اما برخی از آنها به شدت ناراحتند چرا که در گذشته های نه چندان دور، همه خوراکی ها از جنگل می آمد و آنها مجبور نبودند برای برگزاری مراسم و پختن غذاها چیزی را از بیرون از جنگل تهیه کنند اما اینک جنگل بسیار فقیر شده و منابع زیادی ندارد.

تأمل در خصوص سبک زندگی این گروه از مردم که زندگی آنها وابسته به طبیعت است و بیش از هر انسانی، جنگل، هوا، خاک، باد، باران، دریا و رود را درک کرده اند، درس های زیادی به ما می آموزد. انسان امروزی با سرعتی سرسام آور در حال تخریب محیط زندگی خود و از بین بردن آرامش و تندرستی خویش است. با این شتابی که انسان به سمت مصرف کردن و روز به روز افزودن بر نیازهای مصرفی خود به پیش می رود، روند تخریب زمین با سرعتی تصاعدی رو به افزایش است. انسانی که باید در کنار استفاده از منابع طبیعی آنها را نه تنها برای نسل بعدی خود که برای نسل های بعدی تمام جانداران حفظ کند.

بومیان معتقدند که ما حق نداریم جنگل، رودها، دریا و موجودات آنها را از بین ببریم چرا که هر یک از ما بعد از مرگ ممکن است به صورت یکی از این جانداران و نه فقط انسان به روی زمین بازگردیم و در این تولد دوباره، جاندار دیگری باشیم. بنابراین باید در حفاظت از تمامی آنها بکوشیم.

عید دیدنی در خانه عمه خانم

پروین پاکزادمنش- سعید نوری نشاط — Tue, 27 Mar 2012 14:27:10 GMT

در دو لنگه ای بزرگ خانه عمه خانم مثل همیشه باز بود. وارد شدیم و ماشین را در گوشه ای از حیاط بسیار بزرگ او پارک کردیم. سگ ها در حیاط بودند و در گرمای اندک اولین روزهای بهاری لم داده بودند. خانه عمه خانم خیلی بزرگ بود. حیاطی وسیع با دو ساختمان که یکی قدیمی بود و متعلق به عمه خانم و آن یکی جدیدتر و بزرگتر و متعلق به پسر عمه نعمت بود که با همسر و دخترش در آن زندگی می کرد. سمت چپ در بزرگ، یک دالان بود که تراکتور و ابزارآلات کشاورزی قرار داشت. بعد از آن یک حیاط کوچک که محل پارک ماشین ها بود. بعد خانه پسر عمه نعمت قرار داشت که یخچال بسیار بزرگی در ایوان آن قرار داشت. در روبروی آن محوطه ای وسیع قرار داشت که مخصوص دامداری بود. در قسمتی از آن گاوهای بزرگ شیری با پستان های پرشیر مشغول نشخوار بودند. در قسمتی دیگر جایگاه مخصوص گوسفندان بود. محوطه مخصوص بوقلمون ها خالی بود و فقط یک بوقلمون در آن وجود داشت. در وسط حیاط، خانه عمه خانم بود با یک دنیا خاطرات شیرین کودکی. و بعد تمام محوطه جلوی خانه حیاط وسیعی بود که در بهار و تابستان بوی عطر گل ها و سرسبزی درختان و سبزیجات هر بیننده ای را مست می کرد. گل های لاله عباسی در تمامی مسیر از دم در تا جلوی ایوان عمه خانم کاشته می شد. به محض رسیدن قبل از هر کاری همه رفتیم به سمت قنات. قناتی که در کودکی مدت های زیادی بی سر و صدا منتظر می ماندیم تا ماهی های بزرگ را ببینیم.

هنوز به خاطر سردی هوا چهره زمین کبود بود و خبری از سرسبزی نبود. عمه خانم سفره را باز کرده بود و بیصبرانه منتظر ما بود...

صبح زود از خواب بیدار شدم و به حیاط رفتم. پسر عمه گاوهای بزرگ شیری را به قسمت مخصوص شیردوشی آورده بود و شیردوش را به آنها وصل کرده بود. از او پرسیدم: این روزها که همه گاو گوشتی نگه می دارند، شما چرا سختی نگهداری گاو شیری را به جان می خرید؟

با لهجه شیرینش گفت: دختر دایی من از گاو گوشتی خوشم نمی آید. گاو شیری را بیشتر دوست دارم. خیلی زحمت دارد اما احساس بهتری دارم.

به او گفتم: می دانید که در بسیاری از کشورهای دنیا جنبش ضد گوشت گاو شروع شده است و بسیاری از محققان معتقدند که گاوهای گوشتی سهم مهمی در گم شدن زمین دارند؟

گفت: من به این جایش فکر نکرده بودم اما به نظر من مردم بیشتر از آنکه به گوشت نیاز داشته باشند، به لبنیات نیاز دارند.

گفتم: شیر را یکجا می فروشید؟

گفت: خیلی برایم بهتر است که یکجا بفروشم و پولش را هم یکجا بگیرم. یک نفر هست که هر روز می آید و شیرها را می برد اما همسایه ها هم وقتی می آیند و درخواست شیر می کنند، نمی توانم به آنها نه بگویم. بالاخره همسایه اند و به امیدی به سراغم می آیند.

در دو لنگه ای همیشه باز و دغدغه پسر عمه درباره همسایه ها، و باز هم دغدغه پسر عمه در مورد نیاز مردم به لبنیات به جای مصرف گوشت خستگی سفر را از تنم برد. با خودم گفتم همسایگی و اعتماد هنوز زنده است! از پسر عمه پرسیدم چرا گاوداری شما بوی بد ندارد؟

گفت: خوراکی که گاوهای شیری می خورند، با خوراکی که گاوهای گوشتی می خورند فرق دارد. به همین دلیل گاوداری گاوهای گوشتی خیلی بوی بدی دارد!

شیرها را در ظرف های بزرگی ریخت و هنوز ما مشغول صحبت بودیم که زن همسایه ای با یک دبه بزرگ وارد حیاط شد...

صبحانه شیر بود، دو نوع سر شیر، شیره انگور، کره محلی، پنیر، مربای گل... و عمه خانم با چشمهای آبی و موهای حنایی که با التماس از ما می خواست همه آنها را امتحان کنیم و بخوریم تا تمام شود!

مهر بی‌ اگر

پروین پاکزادمنش- سعید نوری نشاط — Wed, 21 Mar 2012 01:16:40 GMT

در یکی از محله‌های منطقه 22 شهر تهران، گروهی از مردم دور هم جمع شدند و تصمیم گرفتند که هر کدام هر روز دست کم هفت کار نیک برای هم محله‌ای‌های خود انجام دهند. این گروه در ابتدا هفت نفت بودند و در باورهای خود نیز عدد هفت را مقدس می‌دانستند. نام این گروه، انجمن خیرین گمنام است و در حال حاضر بیش از 70 نفر عضو این گروه شده‌اند.

از دیگر باورهای این گروه این است که هر روز صبح که بیدار می‌شوند و روز را آغاز می‌کنند تلاش کنند تا برای همسایه‌ها و محله خود نقشی مثبت ایفا کنند. این هفت کار نیک می‌تواند برداشتن زباله‌ای از روی زمین و انداختن در سطل آشغال باشد یا کمک به عابری که با یک چرخ دستی سنگین پر از میوه و تره‌بار در حال سوار شدن به اتوبوس است، یا خسته نباشید گفتن به یک راننده خسته و تعارف کردن یک سیب به هنگام پیاده شدن و آرام بستن درب مینی‌بوس! و در یک کلام مهر بی اگر!

وقتی پای صحبت اعضای این گروه می‌نشینی...

آرامش و رهایی اولین چیزی است که از روان‌های پاک و بی‌آلایش آنها به شنونده منتقل می‌شود. و اولین سخنی که درباره کارهای نیکشان به زبان می‌آورند، آرامشی است که به واسطه کار نیک کردن به آن دست یافته‌اند. اعضای این گروه معترفند که به واسطه انجام این کارهای نیک، تمام فضای زندگی آنها شیرین و دوست داشتنی شده است. درون خانه احساس امنیت بسیار می‌کنند و لحظه لحظه زندگی‌شان برایشان بسیار شیرین و دوست داشتنی است. زنده‌اند و دل زنده و هر روز مشغول خلق کارهای نیک در کارنامه زندگی خود بدون اینکه چشم داشتی حتی از پروردگارشان داشته باشند! و وقتی درباره زندگی قبل از پیوستن به این گروه صحبت می‌کنند، از آشفتگی‌ها، از بیماری‌ها، ناچاری‌ها و برخی از آنها هم از گرفتاری‌های افیونی، تازه می‌فهمی که آرامش در قاموس این افراد یعنی آرامش به معنای واقعی و حس خوب مفید بودن!

و درون محله، مردم این افراد را دوست دارند و مورد احترام همسایه هستند. همه اینها نتیجه انتخابی است که این افراد یک روز در خلوت خود درباره آن تصمیم گرفته‌اند. آری به درستی که تمام زندگی در انتخاب خلاصه شده است. این خود ما هستیم که انتخاب می‌کنیم چگونه فکر کنیم، چگونه احساس کنیم، چگونه سخن بگوییم و چگونه رفتار کنیم. و وقتی نیک‌اندیشی، نیک‌خویی، نیک‌گفتاری و نیک‌رفتار بودن را انتخاب می‌کنیم، تو گویی تمام طبیعت هم آینه‌ای می‌شود مقابلت و قبل از هر چیزی انعکاس کارهایت را در درون خودت و خانواده‌ات می‌بینی.

خوب بودن، تصمیمی است که می تواند توسط انسان انتخاب شود. وقتی در موقعیتی قرار می‌گیریم که کمک و دستیاری ما می‌تواند نتیجه آن ماجرا را تغییر دهد، تنها خود وجودی خودمان است که می تواند انتخاب کند دخالت بکند یا نه. می‌توان انتخاب کرد که وقتی فردی را می‌بینیم که زباله‌اش را کف اتوبوس می‌اندازد به آرامی آن را با یک دستمال برداریم و در جیبمان بگذاریم، یا انتخاب کنیم که بی‌خیال باشیم و در دل خود ناسزایی بگوییم، یا آبروی او را جلوی همه ببریم. هر کدام از این کارها را که انتخاب کنیم و انجام دهیم، نتیجه متفاوت خواهد بود.

می‌توان از کنار دعوای کودکان محله بی‌خیال رد شد یا می‌توان ایستاد و درسی دوستی به آنها آموخت. می‌توان با بی‌تفاوتی از کنار همسایه‌ای که لحظه‌ای پیش سر و صدای دعوا از منزلشان می‌آمد گذشت و با اخم به او نگاه کرد که چرا سر و صدا می‌کنند، یا می‌توان قدری تأمل کرد، با او دست داد و کلام پر مهری به او گفت، شاید بغضش ترکید و درد دلی کرد که با یک قدم کوچک مشکلش از جانب شما حل شود.

همه اینها تصمیمی است که ما انسان‌ها می‌توانیم در زندگی بگیریم. و هر تصمیمی که بگیریم مسئول نتیجه حاصله خودمان هستیم. و شاید امروز روزی است که ما می توانیم بنشینیم و بیاندیشیم و تصمیم بگیریم که در دنیای امروز مهربانی تنها راه چاره است!

اعتماد، سرمایه ناپیدای اجتماع

پروین پاکزادمنش- سعید نوری نشاط — Sun, 11 Mar 2012 01:00:36 GMT

تجسم کنید در سرزمینی زندگی می‌کنید که در آن اعتمادی بین افراد وجود ندارد. آیا حاضرید برای یک لحظه از خانه بیرون بروید؟... غیرممکن است. در چنین سرزمینی، نمی‌دانید اگر قدم به خیابان بگذارید با چه اتفاقاتی روبرو خواهید شد. زیرا اعتماد ندارید که در خیابان چه بلایی به واسطه رفتارهای دیگران بر سر شما می‌آید. هیچ چکی کشیده نمی‌شود چون کسی آن را به واسطه بی‌اعتمادی قبول نمی‌کند. حتی به‌راحتی نمی‌توانید بخوابید چون دیگر به همسایه‌تان اعتماد ندارید، نکند او شبانه به سراغ شما بیاید! در هیچ شرکتی یا اداره‌ای کاری پیش نمی‌رود، در هیچ رستورانی نمی‌توانید غذا بخورید، از هیچ فروشگاهی نمی‌توانید خرید بکنید و هزاران کار روزمره دیگر که انجام نخواهد شد، چون با توجه به اعتماد است که همکاری‌ها شکل می‌گیرد. با نبود اعتماد، سنگ روی سنگ بند نمی‌شود.

در اجتماع انسانی، افراد تا اندازه‌ای به هم اعتماد دارند و اساساً با تکیه بر همین اعتماد است که امور اجتماع به پیش می‌رود. اگر افراد در جامعه انسانی شناخت بهتری از اعتماد و کارکردهای آن داشته باشند، بهتر می‌توانند از آن برای یک زندگی بهتر استفاده کنند. در واقع اعتماد مانند چسبی است که

که واحدهای انسانی، گروهی و مؤسسات، و بخش‌های مختلف اجتماع را به هم متصل می‌کند. هر چقدر که این چسب محکم‌تر و قوی‌تر باشد، جامعه حاصله قوی‌تر خواهد بود و در این صورت میزان همکاری انسان‌ها در اجتماع بیشتر و بیشتر خواهد شد، به صورتی که آدم‌ها راحت‌تر زندگی خواهند کرد. سازنده چنین چسبی اعضای جامعه هستند.

با این مقدمه کوتاه دریافتیم که اعتماد جزء لاینفک زندگی اجتماعی انسان‌هاست. حال می‌توانیم فکر کنیم که چگونه باید در جهت اعتمادسازی عمل کنیم، چگونه یک اعتماد از میان رفته را بازسازی کنیم یا اینکه اعتماد سطحی موجود را عمیق‌تر کرد. ذکر این نکته مهم است که افرادی که عضو گروه‌های خاصی هستند لازم است به دو نوع اعتماد توجه داشته باشند و تلاش کنند که هر دو آنها افزایش یابد. یکی اعتماد بین اعضای گروه است یعنی اعتمادی که تک‌تک اعضا باید به هم داشته باشند. دیگری اعتماد سایر اعضای اجتماع به گروه است. هر دو نوع اعتماد برای حیات گروه ضروری است.

اعتماد، ستون سرمایه اجتماعی

فرض کنید که می‌خواهید مانند یک کارآفرین کاری را راه‌اندازی کنید یا انجمنی غیردولتی را برای حمایت از یک گروه اجتماعی ایجاد کنید یا اصلا می‌خواهید یک گروه دانشجویی ایجاد کنید، نیاز به منابع مختلفی دارید؛ از منابع مالی تا منابع انسانی، منابع طبیعی، اطلاعات یا دانش‌ یا سرمایه‌ای مالی برای اجرای این کار. اما آیا فکر کرده‌اید که برای انجام کار خود، به سرمایه‌ای تحت عنوان سرمایه اجتماعی نیز نیاز دارید. سرمایه اجتماعی همان شبکه اجتماعی است که در اطراف شما یا درون کارتان، بتدریج شکل می‌گیرد و همکاری‌های مختلف را پیرامون کارتان تقویت می‌کند. بدون این شبکه اجتماعی ممکن است امور شما بسختی به پیش می‌رود. اما با این سرمایه اجتماعی، امور راحت‌تر انجام خواهد شد. برای اینکه یک اجتماع بتواند روی پا بماند، از آسیب‌های اجتماعی مصون باشد، و همه اعضای آن به عنوان مشارکت‌کنندگان در اجتماع بهتر زندگی کنند، نیاز به این سرمایه دارند. همان‌طور که در قسمت بعد توضیح خواهیم داد، اعتماد مهمترین عنصر در سرمایه اجتماعی است.

سرمایه اجتماعی چیست ؟

به زبان ساده می‌توان سرمایه اجتماعی را به عنوان مجموعه معینی از هنجارها یا ارزش‌های مشترک و غیررسمی اعضای یک گروه دانست. سرمایه اجتماعی همچنین مجموعه ای از مفاهیمی مثل اعتماد، هنجار، شبکه‌های ارتباطی میان افراد یک اجتماع است که اعضای آن اجتماع را برای رسیدن به توسعه در ابعاد مختلف یاری می‌کند. به واسطه این سرمایه اجتماعی است که افراد احساس اعتماد متقابل به هم دارند، با یکدیگر تعامل اجتماعی برقرار می‌کنند و احساس هویت جمعی و گروهی بین آنها عمیق‌تر می‌شود. در عین حال وجود این حالت‌ها خود موجب تقویت سرمایه اجتماعی نیز می‌شود.

اعتماد‌سازی

اعتمادسازی به عنوان یکی از اصلی‌ترین وظایف هر گروه انسانی، یک فرآیند است. یعنی نیاز به زمان دارد و باید مراحلی طی شود که بتدریج اعتماد برقرار گردد. شیوه‌های برقراری اعتماد متفاوت است اما هر کس با اندکی تفکر متوجه می‌شود که چگونه می‌تواند اعتماد را در بین اعضای گروه و در عین حال بین اعضای گروه و سایر مردم در اجتماع بزرگتر برقرار کند. در زیر روش‌هایی برای افزایش اعتماد پیشنهاد می‌گردد که هر فرد یا گروهی بسته به مجموعه‌ای که در آن فعال است می‌تواند آنها را به کار بندد:

- به آنچه می‌گویید عمل کنید. اگر یک گروه شعارهای زیبایی بدهد و به آنها عمل نکند، مردم کم کم اعتماد خود را به فعالیت‌های آن گروه از دست می‌دهند. حتی اگر دست‌یابی به اهداف برای گروه شما سخت است، باید به سایرین نشان دهید که در حال تلاش برای رسیدن به اهداف خود هستید.

- هرگز دروغ نگویید. گاهی افراد فکر می‌کنند گاهی مصلحت ایجاب می‌کند که دروغ بگویند. اما در نظر داشته باشید، اگر حقیقت را بگویید، هرچند گاهی خوشایند هم نباشد، اما این گفتن حقیقت اعتماد دیگران را نسبت به فعالیت‌های گروه شما افزایش خواهد داد.

- داوطلبانه اطلاعات بدهید: حتی منتظر نباشید که دیگران از شما در مورد کارها بپرسند. وقتی داوطلبانه به دیگران گزارش می‌دهید به این مفهوم است که چیزی برای پنهان کردن وجود ندارد.

- جزئیات مهم را حذف نکنید: گاهی نگفتن جزئیات باعث می‌شود دیگران نسبت به گروه شما این تصور را بکنند که می‌خواهید حقایقی را از آنها پنهان کنید.

- رازها را آشکار سازید: این موضوع در مورد ارتباطات درون گروهی است. درست است که هر فردی یک حریم خصوصی دارد و رازهای خاص خودش را باید فقط خودش بداند، اما زندگی گروهی با زندگی فردی تفاوت دارد. مهم این است که بین اعضای گروه نباید رازی باشد. همه باید از آنچه در گروه جریان دارد، مطلع باشند و اطلاعات در گلوگاه عده بخصوصی نماند. همه موارد باید شفاف و در دسترس همه اعضای گروه باشد. در این صورت همه به هم اعتماد خواهند داشت.

- بر صورتِ حقیقت ماسک نزنید: گاهی برخی افراد فکر می‌کنند جور دیگر نشان دادن واقعیت‌ها، با دروغ گفتن تفاوت دارد. در حالی که این طور نیست. یادتان باشد که مردم اجتماع نسبت به شما ارزیابی‌هایی خواهند داشت و هر چه حقیقت را همان طور که هست به آنها بگویید، اعتماد آنها به شما افزایش می‌یابد.

- اجازه دهید سایر اعضای گروه از احوالات شما باخبر شوند.

- به وعده‌های خود عمل کنید. هم در درون گروه و هم در خارج از گروه، افراد باید به این باور برسند که شما قابل اتکا هستید و وقتی قولی می‌دهید عمل می‌کنید. اگر نمی‌توانید به قولتان عمل کنید، قولی ندهید.

- فضایی را ایجاد کنید که دیگران به حقیقت‌گویی تشویق شوند. از عقاید دیگران استقبال کنید و اجازه دهید آنها احساس کنند که گروه شما جایی است که می‌توانند حرف‌ها و ایده‌های خود را بگویند بدون اینکه از آنها سوء استفاده شود یا بیهوده رها شود.

- باید قابل پیش‌بینی باشید. چه در داخل گروه و در برخوردهای کاری با سایر اعضای گروه و چه در بیرون از گروه و در ارتباط با مردم، همیشه رفتارهای شما باید قابل پیش‌بینی باشد. این موضوع با خلاقانه بودن منافاتی ندارد. اگر به طور ناگهانی رفتارهایی از شما سربزند که کسی انتظار آن را ندارد، اولین اتفاقی که می‌افتد این است که سایرین اعتماد خود را به شما از دست می‌دهند.

- به اخلاقیات و ارزش‌های گروه پایبند باشید: هم در داخل گروه، سایر اعضا باید احساس کنند که شما به ارزش‌های گروهی احترام می‌گذارید و هم در خارج از گروه، سایرین باید باور کنند که شما به اخلاقیات پایبند هستید.

- در لفافه سخن نگویید. برای افزایش اعتماد نباید به گونه‌ای سخن بگویید که دیگران منظور واقعی شما را نفهمند. دقیق، بی‌پرده و صادقانه و البته ساده صحبت کنید. هم در درون گروه و با سایر دوستان خود و هم در بیرون از گروه و با مردم. این در مورد زبان نوشتاری گروه نیز صادق است. اگر گروه شما می‌خواهد به صورت کتبی مطلبی را برای دیگران آماده کند، باید مطمئن باشید که همه آن را به خوبی می‌فهمند.

- با دیگران مشورت کنید، نظر بخواهید، به بازخوردها توجه کنید و از درس‌های خود بیاموزید.

- سعی کنید مشکلات را گروهی حل کنید. این یعنی اعتماد به توان گروه که خود مقوم اعتماد بین اعضای گروه و اعتماد مردم نسبت به گروه شما خواهد شد.

- دیگران را در تصمیم‌سازی‌ها مشارکت دهید. حتی اگر در مقامی هستید که باید در آخر کار خودتان به تنهایی تصمیمی را اعلام کنید، باید بدانید که اندازه اعتمادی که دیگران به شما دارند، به اندازه‌ای است که شما آنها را در تصمیم‌سازی مشارکت می‌دهید.

همان طور که می‌بینید بسیاری از توصیه‌هایی که برای افزایش اعتماد پیشنهاد شد، ریشه در تعامل گروهی و جریان گفت و شنودی دارد که در شماره‌های قبلی ماهنامه مورد تأکید قرار گرفت. در عین حال به خاطر داشته باشید که همیشه نیاز است برای جلب اعتماد دیگران، در قدم اول شما به آنها اعتماد کنید. به ویژه اگر مسئولیتی در گروه دارید به خاطر داشته باشید که تا زمانی که به دیگران فرصت ارائه نظر و انجام کار ندهید، اعتماد لازم را نسبت به شما به دست نخواهند آورد.

حتما بارها و بارها این سخن را شنیده‌اید: «دیگه اعتمادی بهت ندارم»! متأسفانه در ارتباطات بین فردی یا حتی بین گروهی، بسیاری از افراد هستند که در هنگام بروز اختلاف یا تعارض، اولین پلی که خراب می‌کنند، پل اعتماد است. این دسته از افراد توجهی به هزینه‌هایی که برای ایجاد اعتماد صرف شده و به دشواری فرایند اعتمادسازی نداشته و در همان اولین لحظه، اعتماد خود را به طرف مقابل که ممکن است یک فرد یا یک گروه باشد، از دست می‌دهند و همین نبود اعتماد، امکان هر نوع همکاری و اقدام مجدد برای بهبود اوضاع را از بین می‌برد. چرا که در ابتدای این متن گفتیم که لازمه شروع هر اقدامی، اعتماد است. پس به خاطر داشته باشید که اعتماد کنید، اگرچه ممکن است دشوار به نظر برسد، اما هیچ فرایند گفت و شنودی بدون قائل بودن سطحی از اعتماد آغاز نمی‌شود. در واقع اعتماد سرچشمه گفت و شنود است همانطور که گفت و شنود سرچشمه تعامل و همکاری برای ایجاد یک باهمستان خوب و زیباست.

درسی از غازها- کار گروهی

پروین پاکزادمنش- سعید نوری نشاط — Wed, 30 Nov 2011 10:04:50 GMT

اگر به غازها وقتی از سرمای زمستان به مناطق گرمسیری مهاجرت می‌کنند نگاه کنید خواهید دید که آنها به شکل 7 پرواز می‌کنند. در پرواز دسته‌جمعی به شکل 7، راندمان پرواز نسبت به پرواز به تنهایی 71 درصد افزایش می یابد. از این رفتار غازها چه درس‌هایی می‌توان گرفت؟

درس اول: در یک مسیر حرکت کردن و در قالب تیم کار کردن کمک می‌کند تا سریع‌تر و آسان‌تر به مقصد برسیم.

وقتی غازی گروه را ترک می‌کند، ناچار است مشکلات تنها پرواز کردن و مقاومت هوا را تحمل کند، بنابراین دوباره به گروه برمی‌گردد و از قدرت گروهی که پیشاپیش او حرکت می‌کند، بهره می‌جوید.

درس دوم:

در میان و هماهنگ با گروه بودن و در یک جهت حرکت کردن میزان تلاش را کاهش می‌دهد و رسیدن به هدف را آسان‌تر می‌کند. در چنین شرایطی هر کسی هم کمک می‌رساند و هم دریافت‌کننده کمک خواهد بود.

وقتی رهبر گروه از پرواز خسته می‌شود، به انتهای گروه رفته و غاز دیگری رهبری گروه را بر عهده می‌گیرد.

درس سوم: رهبری را به اشتراک بگذاریم. اجازه دهیم در همه وقت احترام متقابل بین اعضای گروه حاکم باشد، مشکلات و کارهای طاقت‌فرسا را بین هم تقسیم کنیم. توانایی‌هایمان را روی هم بگذاریم و استعدادها، منابع و قدرتمان را شریک شویم.

وقتی غازها به شکل 7 پرواز می‌کنند، با سر و صدای خود یکدیگر را به جلو رفتن تشویق می‌کنند. در این صورت همه با یک سرعت به پیش می‌روند.

درس چهارم: وقتی تشویق شویم و به ما شجاعت داده شود پیشرفت‌ها چشمگیرتر خواهد بود. تشویق و جرأت بخشیدن به موقع همیشه ایجاد انگیزه می‌کند، قدرت می‌دهد و کمک می‌کند تا بهترین نتیجه حاصل شود.

وقتی غازی مریض یا خسته می شود، مجبور است گروه را ترک کند، در این صورت بعضی از غازها گروه را ترک کرده، به او کمک می‌رسانند و او را حمایت می‌کنند. این غازها با او باقی خواهند ماند تا وقتی بمیرد یا بتواند دوباره به گروه باز گردد. در این صورت غازهای کمک‌رسان، یا گروه دیگری تشکیل داده و یا به گروه اولیه می‌پیوندند.

درس پنجم: بیائید در کنار هم بمانیم و به اینکه چه اختلافاتی با هم داریم توجه نکنیم، خصوصاً در مشکلات و چالش‌های بزرگ. در کنار یکدیگر باشیم و همدیگر را حمایت کنیم، اگر بدون در نظر گرفتن اختلافاتی که بین ما وجود دارد، روح کار گروهی داشته باشیم، خواهیم توانست بر مشکلات فائق آئیم.

گروه و کارگروهی

با درس‌هایی که از پرواز غازها گرفتیم، بحث این شماره از باهمستان را آغاز می کنیم.

جامعه‌شناسان معتقدند که انسان در گروه متولد می‌شود، در گروه رشد می‌کند و در گروه می‌میرد. بنابراین بدون در نظر گرفتن گروهی که یک انسان متعلق به آن است، رفتار وی قابل درک نخواهد بود.

ساده‌ترین و کاربردی‌ترین تعریفی که از گروه ارائه شده باشد، این است:

«گروه جمعی از انسان‌هاست که با یکدیگر تعامل دارند.»

«تعامل» اساسی‌ترین شرط تشکیل یک گروه است. مادامی‌که بین جمع انسان‌ها ارتباط متقابل برقرار نشده باشد، نمی‌توانیم به آن لفظ گروه اطلاق کنیم. («دانلسون فورسایت» در کتاب «پویایی گروه» مفهوم تعامل و ارتباط متقابل در گروه را با ذکر مثال‌های مختلف به خوبی تشریح می‌کند).

با این تعریف کوتاه و ساده شما می‌توانید گروه‌هایی را که تاکنون گروه می‌دانستید، ارزیابی کنید و ببینید که آیا آن گروه‌ها واقعا گروه هستند یا نه. آیا می‌توان مجموعه‌ای را که اعضای آن هیچ ارتباطی با هم ندارند یا جلسات منظم گفت و شنود و دریافت بازخورد ندارند را گروه نامید؟

گروه‌ها انواع گوناگونی دارند. گروه‌های پایدار و گروه‌های موقت؛ گروه های نخستین و گروه‌های ثانویه؛ گروه‌های نوجوانان، گروه‌های سالمندان؛ گروه‌های زنان، گروه‌های مردان؛ گروه‌های محیط زیستی، گروه‌های فعال در امور زنان، گروه‌های حامی حقوق کودک، گروه‌های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی. همه این تقسیم‌بندی‌ها را از این رو آوردیم تا تأکیدی باشد بر گفته جامعه‌شناسان مبنی بر اینکه انسان در گروه‌ها زندگی می کند.

کار گروهی از کار فردی بهتر است

به جرأت می‌توان ادعا کرد که کار گروهی از کار فردی به دلایل زیر بهتر است:

v هم‌افزایی یا سینرژی عبارتست از ایجاد کلی که بزرگتر از جمع اجزای تشکیل‌دهنده آن است. هنگامیکه هم افزایی رخ می دهد،گروه‌ها بیش از جمع توانایی‌های تک‌تک اعضای خود کار انجام می‌دهند. جرج برنارد شاو می گوید: «اگر من یک سیب داشته باشم و تو هم یک سیب داشته باشی و ما سیب هایمان را به هم بدهیم، باز تو یک سیب خواهی داشت و من یک سیب. اما اگر من یک ایده داشته باشم و تو هم یک ایده داشته باشی و ما ایده‌هایمان را به هم بدهیم، اینک هر یک از ما دو ایده داریم.»

v افزایش مهارت‌ها و دانش افراد: افراد در گروه با هم تعامل دارند و از هم یاد می‌گیرند. این افزایش مهارت‌ها و دانش در نهایت به نفع گروه تمام می‌شود و باعث افزایش کیفیت کار می‌شود.

v افزایش تعهد: وقتی فعالیت‌ها به صورت گروهی و مشارکتی انجام می‌شوند، تعهدشان نسبت به انجام کار بیشتر از زمانی خواهد بود که خود به تنهایی بخواهند آن کار را انجام دهند. چرا که فرد خود را بخشی از کاری می‌داند که اگر به موقع انجام ندهد بر کار سایر افراد نیز تأثیر می‌گذارد و خود را در مقابل جمع بیشتر پاسخگو می‌داند.

v افزایش سرعت انجام کار: از آنجایی‌که تعداد افراد در گروه زیاد است و تقسیم کار صورت می‌گیرد معمولا کارها سریعتر از زمانی انجام می‌شود که یک فرد به تنهایی بخواهد همان کار را انجام دهد. همیشه دو دست سریعتر از یک دست کار می‌کند.

v امکان کمتر خطا و اشتباه: همیشه دو چشم بهتر از یک چشم می‌بیند. در گروه به دلیل اینکه تعداد بیشتری درگیر انجام کار هستند، امکان پی بردن به اشتباهات و پیشگیری از وقوع آنها بیشتر از زمانی است که یک فرد بخواهد کاری را انجام دهد.

v افزایش کیفیت انجام کار: در گروه همیشه ایده‌‌های بیشتری برای ارتقای کیفیت کار وجود خواهد داشت. هر سری فکر دارد، و هر فکری می‌تواند نهایتا منجر به بهبود کیفیت کار شود.

v کار گروهی لذتبخش‌تر است: کار گروهی به دلیل پویایی بین اعضای گروه و انرژی مثبت حاصل از انجام کار معمولا لذتبخش‌تر است. گاهی انجام یک کار به تنهایی ممکن است بسیار سخت و کسل کننده باشد، در حالیکه همان کار توسط یک گروه به سادگی و با شادی و نشاط انجام می‌شود.

دلایل بیشتری می‌توان برای بهتر بودن کار گروهی ذکر کرد. فکر کنید و ببینید آیا شما می‌توانید به این فهرست باز هم اضافه کنید؟

گروه‌ها چگونه موفق می‌شوند؟

هر گروهی برای موفقیت خود نیازمند پیش‌شرط‌هایی است. گروه‌ موفق می‌شود اگر:

- قائم به یک فرد نباشد و همه اعضای گروه کمک کنند

- همه به ارزش‌های گروه احترام بگذارند

- همه‌ی اعضا وقت کافی برای انجام کارها بگذارند و از وقت به خوبی استفاده کنند

- نقش افراد خوب تعریف شده باشد

- عضوگیری‌ها مناسب انجام شده باشد

- اعضای گروه فرهنگ کار گروهی داشته باشند و کار گروهی را دوست بدارند

- گروه دارای برنامه مشخص، مدون و مکتوب باشد

- اعضا با پویایی گروه آشنا باشند

- گروه تابع مقرراتی برای هماهنگی و مشارکت بیشتر باشد.

- هر چند وقت یکبار فعالیت‌های خود را با مشارکت همه اعضا ارزشیابی کنند.

- زبان گروه کتبی باشد. صورتجلسه‌ها نوشته شود و به امضای اعضا برسد. درخواست‌ها کتبی باشد. گزارش‌های مستمر از فعالیت‌های گروه نوشته شود. و گروه درس‌های آموخته خود را از فعالیت‌ها و پروژه‌های مختلف بنویسند و از آنها استفاده کند.

- در میان اعضای گروه تسهیلگران حرفه‌ای وجود داشته باشد تا ارتباطات بین اعضای گروه را تسهیل کند، مشارکت اعضا را افزایش دهد، به گروه انرژی بدهد، گروه را متوجه هدف نماید، در هنگام بروز اختلاف برای رفع تعارض تلاش کند، گفت و شنود را در گروه ترویج و تسهیل کند و پویایی گروه را افزایش دهد. تسهیلگران نقش‌های زیادی در گروه ها ایفا می‌کنند که ذکر همه آنها در این مطلب امکانپذیر نیست ذکر همین نکته کافیست که تسهیلگران کسانی هستند که با استفاده از روش‌ها و مهارت‌هایی که می دانند، موفقیت گروه را تسهیل می‌کنند.

اگر اختلافی پیش آمد، چه کنیم؟

گروه مجموعه‌ای از افراد مختلف با تنوعی از سلایق و افکار است بنابراین بروز تعارض در گروه امری طبیعی است. بروز تعارض به ویژه در مراحل آغازین گروه و به هنگام تعیین نقش‌ها و سمت‌ها بیشتر است. اگر اعضای گروه بدانند که همه نقش‌ها در گروه به یک اندازه مهم هستند و جایگاه افراد در گروه یکسان است، دیگر تعارضی در این زمینه نخواهند داشت. معمولا 8 نقش برای موفقیت یک گروه لازم است. این هشت نقش عبارتند از:

- نقش اجرایی

- هماهنگ کننده یا رئیس

- شکل‌دهنده

- ایده‌پرداز

- جستجوگر منابع

- ارزیاب و ناظر

- همکار گروه

- تمام کننده کار

البته یک گروه به دلایل مختلفی ممکن است دچار تعارض شود. فارغ از علت تعارض، سؤال اصلی این است که به هنگام بروز تعارض چه باید کرد؟

در هنگام تعارض، نقش تسهیلگر گروه از سایر اعضا مهمتر است. تسهیلگر گروه باید با درایت خویش اعضا را مدیریت کند، و با توافق اعضا، حدود وظایف را مشخص کند. هدف از تشکیل گروه را به اعضا یادآوری کندو از اعضا بخواهد که برای بهبود کار پیشنهادات لازم را مطرح کنند. اعضای گروه هم باید به نوبه خود قد‌هایی برای رفع اختلاف بردارند. هر یک از اعضا براساس وظایف خویش، گزارش عملکرد خود را ارائه دهد و اعضای گروه او را مورد تشویق قرار دهند و ا گر عضوی از اعضای گروه موفق نشده، مسئولیتش را به خوبی انجام شود، علت امر از او پرسیده شود و به او کمک شود که کارش را انجام دهد.

در واقع با تعارض در گروه هم مانند همه مراحل کاری باید بسیار حرفه‌ای برخورد شود بدین صورت که برای آن زمان مناسب و وقت کافی در نظرگرفته شود و با تشکیل جلسه و گفت و شنود هر یک از اعضا تلاش کنند تا سهم خود را در رفع تعارض ایفا کنند.

سخن آخر اینکه گروه مانند یک موجود زنده است. هر یک از اعضا یکی از اندام‌های این موجود زنده را می‌سازد. یکی مغز گروه است، یکی دست گروه، دیگر پای آن و یکی دیگر چشم یا گوش گروه. هر یک از اعضا که خوب کار نکنند به مفهوم آن است که آن عضو در گروه دچار نقص است و سایر اعضا باید جبران کارکرد آن عضو را بکنند.

استفاده از این مطلب در صورت ذکر نام نویسندگان بلامانع است.

منتشر شده در شماره سوم نشریه نیم نگاه- نشریه فرهنگی ایرانیان مالزی

کارگاه آموزش تسهیلگری در برنامه ریزی

پروین پاکزادمنش- سعید نوری نشاط — Sun, 30 Oct 2011 08:04:27 GMT

موسسه تسهیلگران حرفه ای پیشرو برگزار می کند:

- کارگاه آموزش تسهیلگری در برنامه ریزی
- روزهای پنج شنبه و جمعه - نوزدهم و بیستم آبان 1390

موضوعات کارگاه عبارتند از :

- مرور مهارت های تسهیلگری
- برنامه ریزی و بدیهه سرایی
- مهارت های سیتار در برنامه ریزی
- برنامه ریزی استراتژیک
- برنامه ریزی خطی منطقی و برخی اصطلاحات مربوطه
- چارچوب منطقی و درخت مشکل
- و ...

برای ثبت نام در کارگاه با موسسه (خانم کریمی) تماس حاصل فرمایید (88545492) یا (09122240210)

چاپ کتاب هم اندیشی محله ای و جایگاه آن در مدیریت محله

پروین پاکزادمنش- سعید نوری نشاط — Fri, 21 Oct 2011 21:30:55 GMT

کتاب هم اندیشی محله ای و جایگاه آن در مدیریت محله: گامی به سوی مشارکت شهروندان در توسعه محله به همت سعید نوری نشاط، مصطفی پاکدل نژاد و پروین پاکزادمنش منتشر شد.

در پشت جلد این کتاب می‌خوانیم:

"هم اندیشی محله ای فرصتی برای جلب و افزایش مشارکت شهروندان ساکن محله‌های شهر در مدیریت امور شهری است. هدف اولیه و مهم از تدوین این کتاب آشنایی بیشتر با مفهوم هم‌اندیشی محله‌ای است به گونه‌ای که خواننده با کاربرد و عمق اثرات آن در توسعه محله و مدیریت محله‌های شهر آشنا شده و عوامل اثربخش آن را بداند. دراین کتاب سعی شده است تا ضمن بیان مفاهیم، نظریه‌های مرتبط با گفت و شنود جمعی و مشارکت مردم در این فرایند نیز مطرح و علاوه بر تحلیل اقدامات صورت گرفته در این خصوص، راهکارها و روش‌های اثربخش نیز ارائه گردد تا خواننده و مجریانی که هدفشان عملیاتی نمودن برنامه‌هاست، با پشتوانه‌ای علمی و با کمترین خطا اقدامات خود را انجام دهند."

خواندن این کتاب به تسهیلگران محلی، مجریان پروژه های اجتماع‌محور و علاقمندان فعالیت‌های اجتماعی و فعالان جامعه مدنی توصیه می‌شود. علاقمندان می‌توانند جهت تهیه کتاب با آقای پاکدل تماس بگیرند: (pakdelnejad@yahoo.com)

گفت‌و‌شنود

پروین پاکزادمنش- سعید نوری نشاط — Wed, 12 Oct 2011 11:12:57 GMT

ایرانیان از دیرباز با مفهوم گفتگو آشنا هستند. گفتگو تاریخچه دیرینه‌ای در فرهنگ، آداب و رسوم و باورهای این مردم داشته است. اقوام سومر نخستین قومی بودند که در مشرق زمین، مجمع همشهریان را به وجود آورده‌بودند و شهرها را با مشورت اداره می‌کردند (آدمیت، 1380). در خصوص فرهنگ گفتگو در ایران نیازی به گشت‌و‌گذار و کنکاش جدی در تاریخ و فرهنگ در دوردست‌های این سرزمین نیست. ذکر همین نکته کافی است که "پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک" به عنوان سه اصل اساسی تعالیم زرتشت بوده‌است که اساس ارتباط انسان‌ها با دیگران و محیط پیرامون خود را تشکیل می‌داده‌است. مطابق این سه اصل اخلاقی، گام نخست اندیشه نیک یا پندار نیک است که به درون انسان نظر دارد و بر این امر تأکید می‌کند که حسن ارتباطات ابتدا از درون هر فرد آغاز می‌شود و به نگاه و اندیشه وی به خود و سایر انسان‌ها مربوط می‌شود. گام بعدی که برگرفته از گام نخست است، گفتار نیک است. گفتار، مظهر ارتباط انسان با دیگران است. آغاز گفت‌وگو یا بهتر است بگوییم گفت‌و‌شنود که به زعم ایرانیان باستان، از اندیشه نیک برمی‌خیزد و به کردار نیک منجر می‌شود. بهشت نیز برای ایرانیان باستان همین ترتیب را داشت و بالاترین مرتبه بهشت از آن کسانی بود که هر سه اصل را با هم داشتند و به کردار نیک می‌رسیدند.

در اسلام نیز بر مشورت کردن تأکید شده‌است. مشورت از کلمه شور می‌آید. طبق لغت‌نامه دهخدا "شور" در لغت به معنای "بیرون آوردن عسل و چیدن آن از لانه زنبور عسل" است. گویی مشورت‌کردن و استفاده از اندیشه دیگران، به معنای جمع کردن شهد ناب از لانه زنبور عسل و برگزیدن بهترین ایده‌ها و اندیشه‌هاست.

کلمه "گفتگو" را به این صورت نیز می‌نویسند: "گفت و گو". اما به نظر می‌آید که در این حالت نیز باز تأکید بر گفتن است تا شنیدن. آنچه در اینجا ما بیشتر به دنبال آن هستیم، گفتن و شنیدن یا به عبارتی "گفت‌و‌شنود" است. در واقع انسان‌ها هم می‌گویند و هم می‌شنوند و این باعث تقویت باهمستانی است که در آن افراد در کنار هم بهتر بتوانند زندگی کنند.

شنیدن یا گوش دادن یا آنچه که امروزه به آن گوش‌دادن فعال می‌گویند، دقیق گوش دادن برای درک منطق طرف مقابل است. گفت‌و‌شنود بخش مهمی از یک زندگی اجتماعی است. در واقع آغاز حل مسئله و بویژه حل مسئله گروهی است. فرض کنید که در یک مجتمع، مردم با یک مشکل مشترک نظیر زباله مواجه هستند. این مشکل برخی از ساکنین مجتمع را بیشتر از دیگران می‌آزارد و بعضی از افراد گویی اصلا متوجه این مشکل نیستند. تا زمانی که افراد گرد هم ننشینند و در خصوص این مسئله مشترک با هم به گفت‌و‌شنود نپردازند، مسئله درک و حل نخواهد شد. در واقع برگزاری جلسات گفت‌و‌شنود در مجتمع‌های مسکونی با حضور ساکنان یکی از روش‌های مناسب مدیریت یک مجتمع است. در این صورت ساکنان می‌توانند با بیان مشکلات مشترک و کنکاش گروهی برای یافتن راه‌حل‌های مناسب، به هم نزدیک‌تر شوند و با مشارکت هم به مدیریت مجموعه‌ای که در آن زندگی می‌کنند، کمک کنند.

البته تسهیلگران یعنی کسانی که فرایند گفت‌و‌شنود را در یک جمع تسهیل می‌کنند، از حد گفت‌و‌شنود فراتر می‌روند و آن را تبدیل به گفت‌و‌شنود و با هم دیدن می‌کنند....

به باور این متخصصان فعالیت‌های گروهی، گفت‌و‌شنود و با هم دیدن سرآغاز درک مشترک یک مسئله و بعد جستجوی گزینه‌‌های احتمالی برای حل آن است.

بگذارید کمی عمیق‌تر به این سه عبارت جادویی یعنی با هم گفتن، با هم شنیدن و با هم دیدن بپردازیم. وقتی می‌گوییم با هم بگوییم منظورمان این نیست که در یک زمان همه با هم شروع به حرف زدن بکنند و همهمه ایجاد شود. بلکه منظورمان این است که فضایی فراهم شود که همه امکان بیان نظرات خود را داشته باشند و حرف و اندیشه هیچ کسی در ذهنش نماند. وقتی می‌گوییم همه بشنوند منظورمان این است که هر کس همان طور که نظرش را می‌گوید به نظرات دیگران نیز احترام بگذارد و برای دیگران نیز فرصت بیان نظرات را قائل شود. و وقتی می‌گوییم همه با هم ببینیم یعنی هر کسی سعی کند علاوه بر دیدگاه خود، دیدگاه سایرین را نیز درک کند و بپذیرد که هر کس از زوایه‌ی متفاوتی نظرش را مطرح می‌کند و برآیند جمیع نظرات است که همواره بهترین گزینه را برای حل یک مسئله مشترک ایجاد می‌کند. این شیوه مشورت کردن، بسیار کارساز است.

در جامعه مدنی که اساس آن بر مشارکت شهروندان است، فرآیند مشارکت (که در نوشتارهای بعدی به آن خواهیم پرداخت) نیازمند گفت‌و‌شنود است. این بدین معنی است که در یک باهمستان، فرایند گفت‌و‌شنود تنها در مواجهه با مشکلات نیست بلکه یک رفتار شهروندی عمیق است که افراد به جای فرار از هم، ترجیح می‌دهند از هر فرصتی برای گفت‌و‌شنود استفاده کنند. این در صورتی است که گفت‌و‌شنود مانند فرصتی برای یادگیری تلقی می‌شود. برای این که چنین اتفاقی رخ دهد، لازم است که نخست هر کسی ابتدا راجع به آنچه که می‌خواهد بیان کند، اطلاعات کافی داشته باشد و در عین حال بپذیرد که دیگران حتما می‌توانند به او در یادگیری بیشتر نسبت به آن موضوع کمک کنند.

گاهی در جریان گفت‌و‌شنود ممکن است اختلافی پیش آید. به این صورت که دو طرف نسبت به موضوع واحد موضعی متفاوت داشته و هر کدام هم اطلاعات کافی در آن زمینه دارند. در این موارد باید توجه داشت گاهی اصول و بدیهیات افراد با هم تفاوت دارد. کشف این مسئله در بدو امر ممکن نیست بلکه افراد باید با هم صحبت کنند تا بتوانند درک کنند که هر کدام از زاویه‌ای متفاوت به موضوع نگاه می‌کنند، دارای بدیهیات متفاوت هستند و گاه منبع این بدیهیات نیز می‌تواند متفاوت باشد، و بعد بپذیرند که هر کسی می‌تواند دیدگاه خودش را داشته باشد. به عنوان مثال آزادی مفهومی کلی است که افراد می‌توانند دیدگاه‌های متفاوتی در باره آن داشته باشند. یک فرد مذهبی ممکن است نگاه محدود کننده‌ای نسبت به آزادی داشته باشد زیرا مذهب او به وی چنین حکم می‌کند و در عین حال آموزه‌های مذهبی مرتبط نیز مثال‌های متنوعی را برای این محدودیت به وجود می‌آورد. حال آنکه فرد دیگری با باوری متفاوت و نه مذهبی، ممکن است حتی نگاه متفاوتی نسبت به آزادی داشته باشد. به هر حال باید به خاطر داشته باشیم که گفت‌و‌شنود یک جریان دو طرفه و آزاد برقراری ارتباط است و با شکل‌های یک سویه ارتباطات نظیر دعوا، مجادله و کشمکش متفاوت است. در واقع، گفت‌و‌شنود نوعی تعامل محسوب می‌شود.

به نظر می‌آید که برای شروع یک گفت‌و‌شنود گاه نیاز به اندازه‌ای از اعتماد داریم. دو طرف یا شرکت‌کنندگان در یک گفت‌و‌شنود ابتدا لازم است به هم اعتماد داشته باشند تا بتوانند این تعامل را آغاز کنند. لازمه این اعتماد این است که افراد رویکرد مثبتی به این ارتباط داشته باشند و با روحیه و دید مثبتی وارد جریان گفت‌و‌شنود شوند. یعنی باور داشته باشند که از طریق صحبت کردن، می‌توان ارتباطات و زندگی بهتری داشت. این امر را می‌توان در فضای گفت‌و‌شنود مجازی نیز مورد بررسی قرار داد. طرفداران گفتگوی مجازی آن را برای شناخت از طرف مقابل کافی می‌دانند حال آنکه در جریان یک گفتگوی طبیعی در دنیای واقعی، دینامیک این فرایند گاهی بیش از محتوای آن مهم می‌شود. در واقع در حاشیه یک گفتگو ممکن است اتفاقاتی بیفتد که تابع عملکرد زبان و گوش ما نباشد بلکه تابع سایر حواس باشد. و گفتگوی مجازی حتی با امکان دیدن طرف مقابل این منابع شناختی را کم دارد.

گفت‌و‌شنود جمعی نه تنها در مراسم مختلف و اداره امور کارکرد اثبات شده‌ای دارد بلکه می‌تواند به عنوان یک رفتار اجتماعی در روابط بین‌فردی انسان‌ها نیز تقویت شود. متأسفانه امروزه به دلایل مختلف انسان‌ها تمایلی به صحبت با یکدیگر نشان نمی‌دهند. به ویژه نسل جوان و نوجوان فعلی، بیشتر تمایل دارند که وقت خود را در دنیای مجازی و شبکه‌های اینترنتی بگذرانند و شکل‌های دیگری از گفت‌و‌شنود را تجربه کنند (مانند پیام گذاشتن در فیس بوک یا چت‌های اینترنتی یا ارسال ایمیل یا عضویت در گروه‌های مجازی و نظایر آن). گرچه این شبکه‌ها کارکرد خود را دارند و شیوه‌های نوین ارتباط را شکل داده‌اند، ولی باید پذیرفت که این گفت‌و‌شنودها در دنیای مجازی با آنچه که در دنیای واقعی ممکن است رخ دهد متفاوت باشد. با این وجود، نباید فراموش کرد که گفت‌و‌گو در دنیای مجازی نمی تواند جایگزین گفت‌و‌گو در دنیای واقعی شود. هر یک جایگاه خود را دارد.

به هر حال اگر قرار باشد که جوان‌های امروز در خیابان یا در دنیای بیرون از کامپیوترهای خود تمایلی به برقراری ارتباط با دنیای خارجی نداشته باشند، و حتی زمانی که در خیابان راه می‌روند، گوش‌های خود را به روی صداهای واقعی زندگی ببندند و در دنیای موسیقی‌های راک و پاپ خود سرگردان باشند، آنگاه از میزان حساسیت آنها نسبت به گفت‌و‌گویی که ممکن است در بیرون جاری باشد کاسته می‌شود. در واقع وقتی گوش‌ها بسته باشد، چگونه می‌توان صدای سلام بلند همسایه‌ای که در آن سوی خیابان نیاز به کمک ما دارد، صدای همکلاسی قدیمی که بعد از سال‌ها اتفاقی ما را در آن سوی پله برقی مترو دیده است، صدای شهری که با ما از معضلاتش می‌گوید، صدای طبیعتی که با ما از تخریبش می‌گوید، شنید. حل همه این مسائل ابتدا نیازمند شنیده‌شدن، دیده‌شدن، خوب درک‌شدن و چاره‌ای‌گزیدن است.

مشورت کردن از جمله اخلاق و عادات پسندیده ایرانیان بوده‌است به طوری‌که برای انجام کارها و تصمیم‌گیری از بزرگان خانواده یا محله خود نظر می‌پرسیدند. این عادت پسندیده را می‌توانیم در بسیاری از امور و مراسم ایرانیان مشاهده‌کنیم. در مراسم ازدواج، مراسم خواستگاری به صورت جمعی و با هم فکری و نظر گروهی خانواده عروس و داماد برگزار می‌شود. "مجلس بله برون" که نشانه جشن‌ است آیینی‌ مهم‌ از مراسم‌ مقدماتى‌ جشن‌ عروسی سنتی‌ در ایران‌ می‌باشد. مجلس‌ بله‌ برون‌ از سوی‌ خانواده دختری‌ که‌ نخستین‌ بار ازدواج‌ می‌کند، برای‌ گفت‌وگو درباره شرایط مادی ‌ازدواج‌ و تعیین‌ و قطعی‌کردن‌ تعهدات‌ و پرداخت‌های‌جنسی‌ و نقدی‌ خانواده پسر تشکیل‌ مى‌شود. این مراسم، از سنت‌های زیبایی است که هنوز هم در کشورمان رواج دارد. در این مراسم، بزرگان و خویشاوندان عروس و داماد آینده به منزل عروس می‌روند و طی یک میهمانی شام، با مشورت و هم‌فکری همدیگر در مورد میزان مهریه، شیربها و سایر رسوم ازدواج به صورت گروهی تصمیم‌گیری می‌کنند. در گذشته، افراد و بزرگانی که در این مراسم شرکت می‌کردند، اجازه نمی‌دانند که نرخ عقد و شیربها و سایر رسوم از یک چارچوب منطقی فراتر برود و همه امور عروسی را در شکلی متعارف حفظ می‌کردند.

مراسم ختم نیز با نظر و همفکری گروهی از بزرگان و نزدیکان متوفی انجام می‌شود. در مراسم ختم بدون اینکه صاحبان عزا درگیر مراسم پذیرایی و کفن ودفن شوند، همواره گروهی از بزرگان که فامیل درجه دوم متوفی یا دوستان وی محسوب می‌شوند، تمامی مراحل را مدیریت و اجرا می‌کنند. جالب این است که همه مراسم به صورت جمعی و گروهی و با هم‌فکری و مشورت انجام می‌شود و تمام تلاش برگزارکنندگان مراسم این است که خانواده عزادار، دغدغه برگزاری مراسم را نداشته باشند. در تمام مدت مراسم، پیوسته گفت‌و‌گو در جریان است.

مذاکره شکل دیگری از گفت‌و‌شنود منطقی است که در جریان آن طرفین می‌کوشند راه حلی را برای حل یک مسئله بیابند یا بر سر یک یا چند موضوع توافق کرده یا اختلافات موجود را رفع نمایند. امروزه در فضای کسب و کار، مدیریت گفت‌و‌شنود تبدیل به یکی از مهارت‌های ضروری و تخصصی مدیران شده‌است.

جا دارد که در اینجا به اثر آموزشی و یادگیری گفت‌و‌شنود در فرایندهای آموزشی نیز اشاره کنیم. تصور کنید که در یک کلاس آموزشی یک روند یک طرفه انتقال اطلاعات از معلم به دانش‌آموز وجود داشته باشد، و در کلاس دیگری، معلم و دانش‌آموز در یک گفت‌و‌شنود سازنده در باره موضوع درس، تمام نکات مهم کتاب را با هم مرور کنند. بالطبع روش دوم، می‌تواند اثر آموزشی بیشتری داشته باشد زیرا دانش‌آموزان تبدیل به افرادی فعال در کلاس شده‌اند و تجربه نکات آموزشی را آغاز کرده‌اند. آنها با صحبت در‌باره نکات آموزشی، ممکن است از تجربیات خود یا خانواده خود استفاده کنند و یا ممکن است تجربیات دوستانشان در کلاس برای آنها ملموس تر باشد.

با یک جمع‌بندی از آنچه که بیان شد، می‌توان برخی از اصول را در یک گفت‌و‌شنود مؤثر تشخیص داد:

- احترام طرفین به یکدیگر در جریان گفت‌و‌شنود به گونه‌ای که هر دو یا شرکت‌کنندگان بپذیرند که موضوعات قابل حمله هستند اما افراد قابل حمله نیستند. مفهوم دیگر این احترام این است که هر یک به دیگری فرصت بیان نظرات را بدهد؛

- تلاش برای درک منطق یکدیگر و تمرین گوش‌دادن فعال؛

- وجود یک فضای سالم بدون تنش که گفت‌و‌شنود در آن جریان یابد؛

در جایی که مقدور است، نظرات مکتوب شود تا هر دو طرف یا شرکت‌کنندگان در گفت‌و‌شنود تصویر روشن‌تری از آنچه که تا کنون بیان شده داشته‌باشند.

این مطلب در شماره دو نشریه نیم نگاه منتشر شده است.

انسان کیست؟

پروین پاکزادمنش- سعید نوری نشاط — Sun, 11 Sep 2011 01:25:03 GMT

برای اینکه انسان ها بتوانند در یک اجتماع در کنار هم زندگی کنند، همواره لازم است مقرراتی وجود داشته باشد تا با رعایت آنها روابطی مبتنی بر احترام به تک تک انسان ها بین آنها حاکم باشد. در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران هم بخشی تحت عنوان حقوق ملت در نظر گرفته شده است که طبق آن شهروندان از حقوق مختلفی برخوردارند. حق برابری همه مردم در برابر قانون (اصل بیستم)، حق برخورداری همه مردم از حقوق مساوی، بدون در نظر گرفتن رنگ، نژاد، زبان و مانند اینها (اصل نوزدهم)، حق برخورداری مردم از امنیت و مصونیت از جهت حیثیت، جان، مال، حقوق، مسکن و شغل (اصل بیست و دوم)، حق آزادی بیان، قلم و مطبوعات در حدود مقرر در اسلام (اصل بیست و چهارم)، حق برخورداری از امنیت و مصونیت قضایی، برائت، منع شکنجه، منع هتک حیثیت و تعرض (اصول سی و هفت، سی و هشت و سی و نه) و نظایر آن، از جمله حقوقی هستند که در فصل سوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران برای ملت در نظر گرفته شده است.

شاید در اینجا لازم باشد که نیم نگاهی به تعریف "انسان" داشته باشیم تا برای ما روشن تر شود که چرا و چگونه این احترام لازم است اعمال شود. وقتی که از مردم می پرسیم که از نظر شما، "انسان" کیست، پاسخ های مختلفی را ارائه می دهند، برخی می گویند: موجود خلاق. برخی دیگر مطابق با تعریف فلاسفه می گویند: حیوان ناطق، یعنی منظورشان این است که انسان می تواند فکر کند. برخی می گویند اشرف مخلوقات. برخی دیگر نیز انسان را موجودی فراموشکار می دانند. برخی نیز می گویند: موجود ابزارساز، یعنی انسان موجودی است که می تواند ابزارهای لازم برای انجام کارهای خود را بسازد. برخی اشاره می کنند که انسان موجودی است اجتماعی. اما واقعاً اگر بخواهیم تعریفی از انسان ارائه کنیم که جامع باشد، چگونه باید این تعریف را ارائه کنیم...

... حقوق دانان معمولا به واسطه اینکه با حقوق افراد سر و کار دارند، با این موضوع برخورد دقیق تری دارند، زیرا باید با وجود یک تعریف جامع از انسان بتوانند حقوقی را برای او در نظر بگیرند. از نظر آنان، انسان، همان انسان است: "الانسان بما هو انسان". یعنی انسان هیچ ویژگی خاصی را به خود نمی پذیرد. یعنی نمی توانیم بگوییم که فقط سفیدها، انسان هستند. همه ما می دانیم که در تاریخ بشر، دورانی وجود داشته است که انسان های سیاه پوست انسان به شمار نمی آمدند بلکه از آنها به عنوان بردگان کار می کشیدند و از هیچ حقوقی بهره مند نبودند. انسان ها با هر رنگ، عقیده، مذهب، منشاء اجتماعی یا اقتصادی، همه "انسان" به شمار می روند. دقت کنید که در اینجا در مورد این صحبت نمی کنیم که چه کسی "انسان تر" است یا چه کسی "کمتر انسان" است. ما در باره این می اندیشیم که چی کسی را می توان یک انسان تلقی کرد.

در نظر بگیریم که در یک اجتماع مردانه، مردان با زنان رفتار بدی داشته باشند، زیرا از نظر آنها ممکن است مردان فقط "انسان تر" باشند، یا اینکه از نظر آنها حتی "زنان" انسان نباشند. این نکته مهمی است زیرا وقتی که شما گروهی را پست تر از خود می دانید، در این صورت حقوقی را که برای آنها قائل می شوید، به نسبت سایر گروه های اجتماعی، کمتر خواهد بود. اگر در ذهن خود انسان را به عنوان یک شخص سالم و تندرست در نظر بگیریم، یا شخصی که خلاق است، خوب می اندیشد، ناطق است و خوب سخن می گوید، آنگاه خود به خود افراد معلولی را که دارای مشکلات ذهنی یا جسمی یا دشواری های کلامی هستند، حذف کرده ایم. در واقع، این تعریف از انسان به ما کمک می کند که ابتداء تصویر برابر و یکسانی از تک تک افراد داشته باشیم. در این اجتماع، اگر مردان و زنان به عنوان گروه های متکثر در دنیای سرشار از تنوع با ویژگی های متفاوت، طبق یک تعریف واحد از "انسان" به عنوان شهروندان این اجتماع لحاظ شوند، آنگاه می توان فکر کرد که دیگر همه با هم برابر هستند و آن اجتماع یک "باهمستان" واقعی است. البته این تعریف هم باید در ذهن قانون گذاران جامعه باشد، هم در ذهن مسئولان یک اجتماع و هم در ذهن تک تک افراد تشکیل دهنده یک اجتماع. داشتن این تعریف مشخص در ذهن از این رو حائز اهمیت است که "تعاریف، افکار ما را تشکیل می دهند، افکار ما گفتار ما را شکل می دهند، گفتار ما رفتار ما را هدایت می کند و رفتارها سرنوشت ما را رقم می زنند".

اما واقعاً چرا باید به انسان احترام گذاشت؟ در مقدمه اعلامیه جهانی حقوق بشر، گفته شده است که انسان دارای حیثیت و کرامت است و به نظر می آید که این مهم ترین دلیلی باشد که برای احترام به انسان ذکر شده است. در قرآن مجید هم آمده است: "و لقد کرمنا بنی آدم"، یعنی به تک تک فرزندان آدم روی زمین کرامت بخشیده ایم، و البته این شامل همه آدم ها می شود، یعنی همه انسان ها دارای کرامتی هستند که خداوند به آنها داده است. به این نکته توجه داشته باشید که ما به واسطه این کرامت ذاتی که از انسان جدا شدنی نیست، به انسان ها احترام می گذاریم. علاوه بر قرآن مجید بسیاری از ادیان و باورهای دینی بر برابری انسان ها و تقبیح بهره کشی از انسان های دیگر تأکید کرده اند. به عنوان مثال پیروان بودا انسان را عالیترین موجود هستی می دانند و معتقدند که انسان توانایی آن را دارد که به بالاترین مرتبه برسد و از قیود دنیوی رهایی یابد و به آرامش واقعی نایل گردد. از این رو احترام فوق العاده ای بر موجود انسانی قائل هستند.

از نگاه اعلامیه جهانی حقوق بشر "تمام افراد بشر آزاد زاده می شوند و از لحاظ حیثیت و کرامت و حقوق با هم برابرند. همگی دارای عقل و وجدان هستند و باید با یکدیگر با روحیه ای برادرانه رفتار کنند" (ماده اول). اهمیت این ماده در این است که نه تنها تفسیر خود را از انسان معین کرده است، بلکه همین روح در تمام مواد اعلامیه جاری است.

تعریف انسان به عنوان موجودی قابل احترام را می توانیم در زندگی روزمره در اجتماع پیرامون خود با ذکر چند مثال ساده بررسی کنیم. فرض کنید که من در حال رانندگی در خیابان هستم، اگر انسان را با همان تعریفی که در بالا ذکر کردیم، ببینم، در نتیجه دقت خواهم کرد که اتومبیل من یک جسم سنگین آهنی است که ممکن است در برخورد با یک عابر پیاده، خسارت جبران ناپذیری را بر وی وارد سازد، برای همین جانب احتیاط را نگاه خواهم داشت و حتی پشت خط عابر پیاده به صورتی توقف می کنم که او مضطرب نشود. باید در نظر داشته باشم که رانندگی من حقوق دیگران را نقض نکند و با رعایت احترام به دیگران رفتار کنم. این امر ناشی از نگاه یک راننده به انسان هاست. فقط تصور کنید که همه کسانی که در تهران رانندگی می کنند، از فردا صبح با این اصل رانندگی کنند، آیا شیوه رانندگی بسیاری از افراد تغییر نخواهد کرد؟

یک مثال ساده دیگر نیز در این زمینه خالی از فایده نیست. تصور کنید که در فرودگاه امام خمینی هستیم و همه عجله داریم و می خواهیم ارز خریداری کنیم. یک صف به هم ریخته تشکیل شده است و معلوم نیست که چه کسی کجاست. هر از گاهی هم یکی دو نفر می آیند و ادعا می کنند که قبلا جا گرفته اند. حال اگر با این اصل حرکت کنیم که همه انسان هستیم و دارای کرامت و قابل احترام، در این صورت، یک صف منظم خواهیم داشت و تلاش می کنیم که بر اساس احترام متقابل به یکدیگر، حقوق یکدیگر را برسمیت بشناسیم. مسلماً در این صورت آرامش بیشتری خواهیم داشت.

ساکنان یک مجتمع وقتی متوجه باشند که همه کسانی که در مجتمع زندگی می کنند، انسان هستند و دارای کرامت، آنگاه برای این همسایگی و در کنار هم بودن خود، اصولی را تعریف می کنند که مبتنی بر احترام متقابل به یکدیگر باشد. در واقع مفهوم شهروندی در یک اجتماع که برگرفته از اصول حقوق انسانی است، زمانی معنا می یابد که تک تک انسان ها از حقوق برابر برخوردار باشند و در مقابل قانون با آنها یکسان برخورد شود. در غیر اینصورت مفهوم شهروندی تنها واژه ای آزاردهنده برای کسانی که حقوق آنها رعایت نمی شود خواهد بود و پوششی دروغین و شکننده برای کارهای ضدانسانی.

حال بیایید مفهوم احترام به انسان ها را نه در شرایط زندگی روزمره بلکه در شرایط خاص بررسی کنیم. برای مثال فردی را در نظر بگیرید که به هر دلیلی یک جرم بزرگ مرتکب شده باشد، وقتی که او را دستگیر می کنند، لازم است که با او با احترام رفتار شود هر چند که بدانیم که جرم بزرگی را مرتکب شده است ولی به او این حق را می دهیم که از وکیل برخوردار باشد، بتواند حرف های خود را بیان کند؛ جرم او ثابت شود؛ در تمام مراحل دادرسی این فرد نباید مورد شکنجه واقع شود و لازم است که در دادگاهی عادلانه و مطابق با قانون، در باره او تصمیم گرفته شود. این امر ناشی از نگاهی است که ما باید به تمامیت "زندگی و حیات" انسان ها احترام بگذاریم، با آنها مانند بردگان رفتار نمی کنیم، همه آنها از حقوقی مساوی در مقابل قانون بهره مند هستند و از حمایت برابر قانون برخوردارند. حال می توان عکس این حالت را نیز تصور کرد. مجسم کنید که این فرد از نظر مجریان قانون، فاقد کرامت ذاتی باشد. در این صورت از همان لحظه ای که دستگیر می شود، می تواند مورد ضرب و شتم قرار گیرد؛ لازم نیست که دادگاهی برای او تشکیل شود و وکیلی از او دفاع کند. حکم این فرد قبل از دستگیری او صادر شده است و فقط اجرا می شود. می توان او را در خیابان شکار نمود و به قتل رساند بدون آنکه فرصتی به او داده شود تا از خود دفاع کند و تصور کنید که اگر این فرد، بیگناه باشد، آنگاه چه رخ خواهد داد؟

حال کمی در مثال خود تخفیف قائل می شویم. فرض کنید که در دادگاه مجرم بودن این فرد ثابت شده باشد، باز هم در اینکه این فرد دارای کرامت ذاتی است، تغییری صورت نمی گیرد و احترام به تمامیت وجودی او باید در تمام مدت تحمل مجازات قانونی رعایت شود. در بعضی از کشورها اصل بر بخشش است و تلاش می شود که مجرم با برخورداری از فرصت هایی که در اختیار او قرار می گیرد، به زندگی عادی و اجتماع خود به عنوان یک فرد مفید و سازنده باز گردد و تمامی مکانیزم های قضایی بر این اساس استوار شده است.

با این توضیحات، در یک اجتماع سالم، نگاه همگان به یکدیگر نگاهی احترام آمیز است زیرا تک تک اعضای این اجتماع باور دارند که انسان ها دارای کرامت ذاتی بوده و لازم است که به هم به واسطه این کرامت احترام بگذارند. افراد دارای حقوق مساوی بوده، در مقابل قانون برابرند و از حمایت برابر قانون بهره مند هستند. این نتیجه گیری، زیباترین توصیفی که از انسان توسط شیخ اجل سعدی شیرازی بیان شده است را به یاد ما می آورد. توصیفی که از یک استقبال جهانی بهره مند است و باید بخش لاینفک فرهنگ ایرانی به حساب آید. سخنی که خوب است هر روز صبح آن را به خود یادآور شویم:

بنى آدم اعضای یک پیکرند که در آفرینش ز یک گوهرند

چو عضوى به درد آورد روزگار دگر عضوها را نماند قرار

تو کز محنت دیگران بی غمی نشاید که نامت نهند آدمی